VENÜS GEÇİŞLERİ VE 6 Haziran 2012 Geçişi

 VENÜS GEÇİŞLERİ VE  6 Haziran 2012  Geçişi

Mehmet E.Özel, Çağ Üniversitesi Gözlemevi, Tarsus-Mersin

Önümüzdeki 105 yılın son Venüs Geçişi olayı olarak gerçekleşecek olan 5-6 Haziran 2012 tarihli geçiş, ABD, Kanada gibi batı yarıküredeki ülkelerde 5 haziranda, Türkiye’nin de olduğu doğu yarıküresinde ise 6 Haziranda gerçekleşecektir. (Bilindiği gibi, Venüs geçişleri 105 ve 122 yıllık aralıklardan sonra  8er yıl aralı “çiftler” şeklinde gerçekleşmektedir. Bundan önceki geçiş 8 yıl önce, 2004’te gerçekleşmişti ve bu yazımızda o geçişten fotograflar verilmektedir.) Türkiye’den olayı gözlem aralığı 05:30-07:30 civari olacaktır. Bu olaylar, geçmişte, yer-güneş veya yer-Venüs uzaklığı gibi daha önce bilinemeyen uzaklıkların hesabına olanak verdiği için, gözlemleri çok daha önemli idi. Artık bu uzaklıklar konusunda bir belirsizlik kalmadığından, bu tür olaylar halk arasında astronomiye ilgi uyandırmak gibi daha popüler amaçlarla gündemdedir. Ancak, bu geçiş sırasında astronomlarca yapılabilecek ölçümler (özellikle Venüs atmosferi ile ilgili spektroskopik türden çalışmalar) hala önemli sonuçlar doğurabilir. Biz bu yazımızda olayın popüler yönleri üzerinde durarak, gözlemle ilgili hazırlık ve tedbirlerin neler olması gerektiği üzerinde duracağız.

Önce kısa bir özet verirsek, Venüs Geçişi gözlemleri, teleskoplu dönemde ilk kez 1639’da İngiltere’de J.Horrocks tarafından gözlenmiş ve Venüs’ün dünyamıza uzaklığı 0,639 Astronomi Birimi (AB=149,5 Milyon km) olarak hesaplanmıştır. (Astronom J. Kepler 1631 Venüs geçişini öngörmüş, fakat olay Avrupadan gözlenemez olduğundan, bu sırada bir gözlem yapılamamıştır. Kepler, yaptığı bir hesap hatası nedeniyle –gözlemleri yer merkezinden yer yüzeyine taşımama hatası!- 8 yıl sonraki geçişte Venüsün Güneş diski altında kalacağını düşündüğünden bir gözlem öngörüsünde bulunmadan yaşamını yitirmişti. Ancak, Horrocks, geçişin gözlenebilir olduğunu hesaplayıp bir arkadaşına da bildirdi. Horrocks’un bu gözlemleri arkadaşı W.Crabtree’ye yazdığı mektuplarla ortaya çıktı. Çünkü kendisi gözlemlerden 2 yıl sonra bir savaşta 21 yaşında yaşamını yitirecektir! Maor, 2000).

Daha sonraki geçişler farklı gruplarca gözlenmiş ve AB için daha doğru değerler elde edilerek Güneş sisteminin gerçek boyutları (Güneş’in Dünya’ya uzaklığı dahil) doğru şekilde hesaplanabilmiştir.  Söz konusu olan  1761-69 ve 1874-82 geçişleri sırasında, Venüs’ü iyi ekipmanlarla hazırlanmış astronomlar ordusu bekliyordu. Teleskop öncesi geçişler için eldeki en güvenilir kayıtlar ise, İbni Sina tarafından  yapıldığı yolunda kayıtlara ulaşılan (Goldstein, 1969) 24 Mayıs 1032 geçişine ait olandır. (Bu olay, önemi nedeniyle, ayrı bir yazı konusu olarak yazarca ele alınacaktır.).

Çağdaş Güneş-merkezli gezegen sistemimizde Venüs, birbirine yakın 2 farklı dönemli aralıklarla  8 yılda peş peşe 2 kez Güneş’in önünden geçmektedir. Bu, konuya yabancı olanlar için, Güneş sisteminin yapısı hakkında ilk güvenilir bilgiyi sunmakta ve Venüs’ün, Dünya ile Güneş arasında ve Güneş’e daha yakın bir gezegen olduğunu tekrar kanıtlamaktadır. (İbni Sina’nın 1032 gözlemi, en çok Venüs’ün, o zamanki Dünya-merkezli Evren anlayışında,  Güneş-altı bölgeye mi yoksa Güneş-üstü bölgeye mi ait olduğu sorusunu aydınlartıcı bir rol oynamıştı.) Venüs, bundan 8 yıl önce (Haziran 2004), içinde bulunduğumuz (Teleskop-sonrası 4. dönemin ilk geçişini yapmıştı. 2012 geçişi ile yeni bir 100 yılı aşan bekleme dönemi başlayacak ve bundan sonraki 8 yıl aralıklı,  6. dönem Venüs   geçişleri için 11 Aralık 2117’yi beklemek gerekecektir.

 

 
 
 
 
 
 
 Venüs’ün 2012 geçişinde, Güneş Türkiye’den 6 Haziran sabahı doğduğunda ve tüm diski görebilir hale geldiğimizde, Venüs  buradaki konumuna yakın bir yerde olacak ve (tümü aşağıdaki NASA kaynaklı şekilde verilen) bu noktadan geçecek eğik bir hat boyunca hareket ederek 2 saat kadar sonra diskin dışına çıkarak tekrar görünmez hale gelecektir (Pasachoff, 2012).

 

Dönemimizin son geçişi olan 6 Haziran 2012 geçişinin tüm dünyadan gözlenebilirliği için NASA tarafından hazırlanan haritaları kullanabiliriz. Buna göre, o sabah, Türkiye’nin de bulunduğu  bölgede, Güneş, üzerinde (yaklaşık üst-orta bölümünde, ilgili şekle bakınız) küçük  bir leke (Venüs) ile doğacaktır. Yani Güneş 6 Haziran sabahı,  üzerinde –üst-orta bölümün sağında- bir leke ile birlikte doğacak ve 2 saati aşkın süre ile izlenebilecektir. Venüs’ün Güneş diski üzerindeki hareket çizgisi (NASA hesaplarına göre)  ilgili şekilde verilmiştir. Görüldüğü gibi, Venüs’ün Güneş diskinin üzerinden tüm geçiş süreci 7 saat kadar sürmektedir. 6 Haziran’da Türkiye’den de izlenecek durum, yaKlaşık olarak burada verilen  fotoğraftaki gibi bir noktadan başlayacak ve aynı noktadan Güneş’in sağ kenarına doğru ilerleyerek 7:30 civarinda diski terk edecektir.  Geçiş doğuştan epey önce başlamış olacağından, Venüs Güneş diski üzerindeki yolculuğunun çoğunu yağmış olarak doğacaktır.

 


Solda: Venüs’ün 1882 geçişinin fotoğrafı. 2012 geçişinin geometrisi, 6 Haziran sabahı Güneş doğuşunda, Venüs, görünen orta çizgiye göre sağ tarafta, bu resimdeki Venüs’e göre hemen hemen tam simetrik noktada olacak ve bu noktadan sağa, Güneş’in kenarına doğru hareket edecek ve yaklaşık  07:30 civarında diski terk edecektir.                                

Sağda: Venüs’ün 2004 geçişi sırasında gözlenen “siyah damla” etkisi. 2012 geçişinde bu etki,  Venüs’ün Güneş diskinden çıkışı sırasında, diskin sağ üst kenarında, yaklaşık  saat 02 konumunda gerçekleşecektir.

 

 

2012 Geçişinin, bir yanı ile,  Isfahan’da İbni Sina’nın güneş batarken yaptığını not ettiği 1032 gözlemine benzer yanları vardır: 1032 olayında, Venüs’ün, zor da olsa  çıplak gözle veya isli camlarla gözlemlere olanak verecek şekilde, Güneş diskine, Güneş’in ufka çok yakın olduğu batış evresinde girmiş  ve kısa bir süre de  disk üzerinde ilerleyerek gözleme olanak vermiş; böylelikle, Venüs’ün kesinlikle Yer-Güneş arası (“Güneş-altı”) bölgede olduğunu kanıtlamıştır. (O dönemin tartışmaları arasında, sadece Ay ve Merkür’ün Güneş-altı bölgede olabileceği  ve Batlamyus modelinde önemli değişiklikler olması gerektiği ileri sürülmeğe başlanmıştı. İbni Sina, 1032 gözlemi ile Batlamyus modelini “kurtarmıştır” [not 1].

 

 

2012 Geçişi, ülkemizden yapılacak gözlemlerde, Güneş, doğuş sırasında ve bu nedenle yine ufka yakın (gözlem yapmanın nisbeten kolay olacağı) bir geometride bize Venüs’lü bir görüntüsünü sunmaktadır. Basit önlemlerle (örneğin, 2006 Güneş tutulması sırasında edinilmiş Güneş tutulması gözlükleri ile) veya yapılacak basit bir “İğne Deliği” (veya “Karanlık Oda”) kamerası ile yapılacak gözlemler (not 2), Venüs’ün parlak Güneş diski üzerinde kolayca seçilmesini sağlayacaktır. Ufka yakın olmanın yaratacağı büyütme (mercek) etkisi de, Venüs’ün fark edilmesini ayrıca kolaylaştırabilir.

 

 

Venüs’ün Güneş önünden geçiş geometrisi.Yeryüzünden (solda) birbirinden farklı 2 noktadan (mavi ve kırmızı) yapılacak hassas  gözlemler sırasında, Güneş (sağda) üzerinde belirlenecek farklı izler  (kırmızı ve mavi) arasındaki açıklık bize Dünyadan Venüsü gören α (alfa)  paralaks açısını verecektir. Bir kenarı ve bu kenar üzerindeki açıları bilinen üçgenin çözümü de alfayı elde etmede kullanılabilir. Böylece Venüs’e uzaklık elde edilebilmektedir. (Aşağıda, “Not 3” olarak verilen uyarıya dikkat) 


  

Solda:NASA’ya göre 5-6 Haziran 2012 Venüs geçişinin yeryüzünden gözlenme bölgeleri. Türkiye’yi de içeren sağ-orta bölümlerde, 6 Haziran sabahı Güneş, yüzeyinin yaklaşık olarak şekildeki (sağda), “greatest transit” noktasının biraz daha sağında ( eğimli hattın yaklaşık ‘2’ noktasında) pozisyonunda, üzerinde bir leke (Venüs) ile doğacak, konuma göre değişen sürelerde Güneş diski üzerinde oldukça yavaş bir şekilde hareket ediyor görünecektir. Venüs, Güneşin yüzeyi terkedişi sırasında Güneş diskine iç temas noktasına yaklaşık 2 saat 15 dakika sonra, dış temas noktasından ayrılışa da bundan 15 dakika kadar sonra ulaşacaktır.

 

 

GÖZLEM UYARISI ve GÖZLEM İPUÇLARI

 Venüs’ü görmek ve  hareketini takip için (veya herhangi bir anda çıplak gözle yapılacak)  Güneş’e doğrudan bakma içeren gözlemlerde kesinlikle,  1 saniyeden uzun süreli olarak güneş-filtresiz Güneş’e bakılmamalıdır. 3-5 saniyelik kısa sayılacak bir  bakış bile göz retinamızdaki sinirleri yakabilir ve bizi kalıcı körlükle karşı karşıya bırakabilir. Retinamızda acı sinirlerimiz olmadığından bu sırada bir acı da duymayabiliriz! Bu hususa çok dikkat edilmelidir. En doğrusu, Güneş’e bakmak için, 2006 Güneş tutulması sırasında bazı yayın organlarınca da dağıtılan Güneş gözlüklerini kullanmaktır.

Uygun güneş filtresine sahip bir teleskopla yapılacak gözlemler sırasında Venüs’ün güneş üzerindeki göreli konumunu duyarlı bir zaman bilgisi ile not etmek gereklidir.  Özellikle Venüs’ün Güneş diskine içte ve dışta değdiği  “bağlantılı damla” konumlarının zamanlarının ve gözlem yapılan yerin koordinatlarının duyarlı bir şekilde belirlenmesi, burada verilen Güneş-Venüs-Yer geometrisi şeklimizin de yardımı ile Venüs’e olan uzaklığın ölçülmesi çabalarını tekrarlamak için gereklidir. Venüs’ten dünya üzerindeki farklı gözlemciler arası uzaklıkla oluşacak, tepesi Venüs’teki üçgenin tepe açısı 3-5 yay saniyesi mertebesinde olacağı için, oldukça yüksek duyarlıklı konum ve açı gözlemlerine gerek olacaktır.   Olay sonrasında yapılacak her türlü ölçümün Türk Astronomi Derneği’nin web sitesine (www.tad.org.tr) göndererek diğer gözlemcilerle de paylaşmanızı öneriyoruz [not 3].

 

NOTLAR

Not [1] Önümüzdeki günlerde, CERN’deki gözlemler sonucunda olasıdır ki benzeri bir durumla karşılaşacağız. Hedeflenen  Higgs Bozonu’nun gözlenmesinin veya gözlenememesinin, benzer şekilde,  “Standard Model”i “kurtarılıp”nın kurtarmayacağını göreceğiz. Bu kararın sonrasında beklenen Nobel ödülü, 1000 yılları civarında Nobeller veriliyor olsa idi, İbni Sina’nın da bu ödüle layık görülebileceğini bize hatırlatıyor!) 

 

Not [2] Karanlık Oda” (veya “İğne Deliği”) kamerası, İbni Sina döneminde de bilinen ve bugünkü fotoğraf makinasının “atası” sayılabilecek bir düzenektir. Gözlemlerinde İbni Sina’nın da bunu kullanmış olması olasıdır. Bu iş için, pencereleri kapatılan ve bu şekilde  tümüyle karartılan bir oda veya uygun boyutlu bir kutu kullanılabilir.  Örneğin, bu karanlık  odanın bir pencere veya duvarında Güneş’in ışınlarının girişine olanak verecek  bir delik bırakılması ve bu dar bölümden giren ışınların, Güneş’in veya dış dünyanın ters şekilde karşı beyaz bir duvara veya bir ekrana ulaşması ile, güneşin veya dış dünyanın ters bir görüntüsü elde edilecektir. Tarsus Çağ Üniv.’de Uzay ve Astronomi Kulübü öğrencileri ile birlikte, bu türden hazırladığımız bir odada Güneş’in yaklaşık 6-8cm’lik bir hayali elde edilmektedir (odanın boyutu ile hayal çapı arasındaki oran ~100 civarindadır ve bu  (Yer-Güneş Uzaklığı)/(Güneş Çapı) ‘na eşittir!). Venüs geçişi ve Güneş yüzeyi, 28 cm’lik Çağ Teleskopu yanında, bu odada da incelenecektir..

 Not [3] Ancak, belirtmeliyiz ki burada verilen şekildeki alfa tepe açışı, dünyanın çapının (12600km) alt kenar alınması durumunda bile 25 yay saniyesi (”)= 0,007 derece= 7/1000 derece)  mertebesinde olacaktır. Türkiyenin bir ucundan diğer ucuna (2000 km) bir taban altında bu açı, 25/6 yani ~ 4” civarında bir değere düşer. Gözlemevlerimiz arasında elde edilecek tipik 500-1000km’lik taban uzaklıkları için, 2-3 yay saniyesi civarında   (< 1 derecenin binde biri ) açılar söz konusu olacağından, herhangi anlamlı bir Venüs-Dünya uzaklığı hesabı yapabilmek için çok hassas ölçümlere gerek olacaktır!)

 

REFERANSLAR

F.Espenak, 2004, http://eclipse.gsfc.nasa.gov/transit/catalog/VenusCatalog.html

B.R. Goldstein, “Some mediveal reports of Venus and Mercury transits”, Centaurus, cilt  14, s. 49-59.

E.Maor, “Venus in Transit”, Princeton Univ.  Pres, 2000.

E.Pasachoff  at www. ScientificAmerican.com, 31 May 2012.

 

Mehmet Emin ÖZEL (me_ozel@hotmail.com)

Çağ Üniversitesi Gözlemevi ve Uzay Gözlem ve Araştırma Merkezi, Tarsus- Mersin